Bazylika Katedralna św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Toruniu

Krótko
Bazylika Katedralna św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty to dawna fara toruńskiego Starego Miasta, od 1992 r. katedra diecezji toruńskiej. Uchodzi za reprezentatywny przykład polskiego gotyku i ma 52 m wysokości (Wikidata). Warto tu przyjść dla średniowiecznej sztuki, pamiątek po Koperniku i historii sięgającej połowy XIII wieku.
Architektura i wnętrze
Kościół jest ceglany, gotycki i trójnawowy. Korpus powstawał etapami, a ostateczny kształt dały mu przebudowy z XV wieku, gdy podwyższono nawę główną. Od strony Wisły w panoramie miasta wybijają się wieża i korpus, a samą bryłę najlepiej obejrzeć od południa.
We wnętrzu zobaczysz dzieła z różnych epok:
- malowidła ścienne, wśród nich Sąd Ostateczny,
- krucyfiks mistyczny,
- płytę nagrobną małżeństwa von Soest,
- grupę rzeźbiarską ze św. Marią Magdaleną i aniołami,
- ołtarz św. Wolfganga, dziś pełniący funkcję ołtarza głównego.
To tylko ułamek dawnego wystroju. Wykaz z 1541 r. wymienia 20 ołtarzy, przetrwał jeden. Figurę Pięknej Madonny od 1956 r. zastępuje kopia, a obrazy Biczowanie i Zdjęcie z Krzyża trafiły do muzeów. Najwięcej wartości mają zabytki średniowieczne: historycy uznają je za dowód wysokiego poziomu toruńskiej sztuki tamtych czasów.
Co przypomina o Koperniku?
W Kaplicy Kopernika stoi wczesnogotycka brązowa chrzcielnica z pierwszego kościoła parafialnego Torunia. W świątyni jest też epitafium astronoma oraz jego popiersie, za które w 1766 r. zapłacił Aleksander Jabłonowski, mecenas sztuki.
Historia parafii i budowli
Pierwszy kościół parafialny Starego Miasta stanął w połowie XIII wieku, wkrótce po przeniesieniu miasta na obecne miejsce w 1236 r. Spłonął w latach 1263-1269. Jego pozostałości odkryli archeolodzy w latach 1994-1995. Kościół św. Jana po raz pierwszy wzmiankowano w 1306 r.
Drugą świątynię zaczęto wznosić na początku XIV wieku od trójnawowego korpusu. Po rozbiórce pierwszej dołożono prezbiterium, zakrystię i kaplice boczne. Budowla wzorowała się na kościołach westfalskich, na przykład Sankt Maria zur Wiese w Soeście. Z tego etapu pochodzą dzisiejsze prezbiterium i dolne partie filarów.
Po pożarze miasta w 1351 r. kościół odbudowywano: dodano przęsło, nową wieżę od zachodu i kaplice przy nawie północnej. Wieżę ukończono na początku XV wieku, ale w 1406 r. runęła. W latach 1407-1433 postawiono kolejną. Po stronie południowej zamontowano zegar (według przekazów około 1433 r.), którego wskazówka godzinowa dostała nazwę Digitus Dei, czyli Palec Boży.
Zmieniali się patroni: w 1466 r. przejął patronat król, na początku XVI wieku miasto. W 1479 r. zainstalowano organy, w 1497 r. zaczęto budować skarbiec. W 1703 r. Szwedzi chcieli zabrać dzwon Tuba Dei, ale odstąpili od tego po okupie wpłaconym przez władze miasta.
Do końca XVIII wieku w świątyni witano władców nabożeństwem. Orszak Władysława II Jagiełły wszedł do niej w 1410 r., a Kazimierza IV Jagiellończyka w 1454 r. Jan Olbracht modlił się tu w 1501 r. Od tego roku w kościele spoczywa jego serce. Za nim poszli Zygmunt I Stary, Stefan Batory, Jan II Kazimierz Waza i Jan III Sobieski.
Losy wyznaniowe były burzliwe. W 1530 r. kościół zajęli protestanci, a pod koniec XVI wieku służył obu wyznaniom naraz: prawa strona należała do katolików, lewa do ewangelików. Później Zygmunt III Waza oddał świątynię jezuitom, a po kasacie zakonu w 1773 r. przejęli ją księża diecezjalni.
Budowlę uszkodziły wojny ze Szwedami w XVII wieku i na początku XVIII wieku. Poważne zniszczenia przyniosły też lata 1806-1813.
Kościół jest wpisany do rejestru zabytków, a od 1935 r. nosi tytuł bazyliki mniejszej. W 1999 r. katedrę odwiedził papież Jan Paweł II. Według Wikipedii największy remont w dziejach świątyni trwał w latach 2006-2011. Objął pokrycia dachowe korpusu, wieży, prezbiterium i kaplic.
Msze, zwiedzanie, dojazd
Porządek nabożeństw, godziny zwiedzania i ewentualne bilety sprawdzisz na stronie katedratorun.pl. Katedra stoi na Starym Mieście, w kwartale zamkniętym ulicami Kopernika, Łazienną, św. Jana i Żeglarską.
Co warto wiedzieć przed wizytą
Radzę wejść poza godzinami mszy: spokojnie obejrzysz kaplice i malowidła, nie przeszkadzając wiernym. W środku zacznij od ołtarza św. Wolfganga, Kaplicy Kopernika i płyty von Soest.
Fot. Kazimierz Mendlik, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons